Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın vergi denetimlerinde yapay zekâ destekli analiz sistemlerini daha etkin kullanmaya başlaması, hem perakende satış hem de yeme-içme hizmeti sunan karma işletmeleri gündemin merkezine taşıdı. Özellikle kasap, şarküteri, market, unlu mamul işletmeleri ve restoran hizmetini aynı çatı altında veren işletmeler, Katma Değer Vergisi (KDV) uygulamaları nedeniyle kapsamlı incelemelerle karşı karşıya kalıyor. 2024 yılında yürürlüğe giren yeni KDV düzenlemesinin ardından denetimlerin sıklaşmasıyla birlikte çok sayıda işletmeye geriye dönük vergi farkları ve cezalar çıkarıldığı belirtiliyor. İşletmeler ise mevcut uygulamanın ciddi mali yükler oluşturduğunu savunuyor.
KDV uygulamasında yeni dönem başladı
Hazine ve Maliye Bakanlığı, temel gıda ürünlerinde uygulanan düşük KDV oranının farklı alanlarda kullanılmasının önüne geçmek amacıyla 2024 yılında önemli bir düzenleme yaptı. Düzenleme kapsamında işletmelerde tüketilen ürünlerle paket olarak satılan ürünler arasında vergi ayrımı getirildi. Buna göre işletmede masaya servis edilerek sunulan yeme-içme hizmetleri yüzde 10 KDV oranına tabi tutulurken, müşterinin satın alıp götürdüğü perakende ürün satışlarında yüzde 1 KDV uygulanmaya devam ediyor. 1 Mayıs 2024 tarihinde yürürlüğe giren düzenleme, özellikle hem satış hem de hizmet faaliyetini aynı anda yürüten işletmeler için yeni yükümlülükler getirdi.
Ayrı faaliyet zorunluluğu dikkat çekiyor
Düzenlemeye göre hem restoran hem de perakende satış yapan işletmelerin faaliyetlerini net şekilde ayırması gerekiyor. Ayrı ruhsat, ayrı vergi kaydı ve ayrı kasa sistemine sahip olmayan işletmeler denetimlerde riskli grup içerisinde değerlendiriliyor. Vergi uzmanlarına göre bu ayrımın yapılmaması halinde, işletmenin tüm faaliyetlerinin yüksek KDV oranı kapsamında değerlendirilmesi riski ortaya çıkabiliyor. Bu durum ise geriye dönük vergi farklarının oluşmasına neden oluyor.
Yapay zekâ destekli denetimler yaygınlaştı
Bakanlığın son dönemde yapay zekâ destekli analiz sistemlerini devreye almasıyla birlikte denetim süreçleri de hız kazandı. Elektronik faturalar, POS cihazı hareketleri, banka kayıtları ve satış verileri dijital ortamda analiz edilerek işletmelerin faaliyet alanları detaylı şekilde inceleniyor. Bu sistem sayesinde daha önce fark edilmesi zor olan uyumsuzluklar ve vergi uygulamalarındaki farklılıklar kısa sürede tespit edilebiliyor. Özellikle karma işletmelerde yapılan satışların hangi KDV oranına tabi olduğu konusu denetimlerin odak noktalarından biri haline geldi.
Esnaf milyonlarca liralık farklarla karşılaşıyor
Denetimlerin ardından bazı işletmelere milyonlarca liralık vergi farkı çıkarıldığı belirtiliyor. İşletmeler, geçmiş dönem satışlarının yeniden değerlendirilmesi nedeniyle yüksek maliyetlerle karşı karşıya kaldıklarını ifade ediyor. İstanbul Beykoz'da faaliyet gösteren bir işletme sahibi de denetim sonrasında yaklaşık 6 milyon liralık KDV farkı talebiyle karşı karşıya kaldığını belirtti. İşletmenin aylık yaklaşık 3 milyon lira ciro yaptığı, bunun 2 milyon liralık kısmının yüzde 1 KDV kapsamında değerlendirilen perakende satışlardan, 1 milyon liralık kısmının ise yüzde 10 KDV uygulanan restoran faaliyetlerinden oluştuğu ifade edildi. İşletme yetkilileri, beyannamelerin zaten farklı oranlar üzerinden düzenlendiğini ancak denetimler sonucunda geçmiş döneme ait yüzde 1 KDV'li satışların da yüzde 10 KDV kapsamında değerlendirilmesinin talep edildiğini öne sürüyor.
Ümraniye'de yüzlerce dosya inceleniyor iddiası
Sektör temsilcileri benzer durumda olan işletme sayısının oldukça yüksek olduğunu savunuyor. Özellikle İstanbul'un çeşitli ilçelerinde yüzlerce dosyanın inceleme altında bulunduğu belirtiliyor. İşletme sahipleri, geriye dönük düzeltmeler sonucunda ortaya çıkan yüksek vergi farklarının birçok küçük ve orta ölçekli işletmenin mali yapısını zorlayabileceğini ifade ediyor. İnceleme süreçlerinin özellikle karma faaliyet yürüten işletmelerde yoğunlaştığı aktarılıyor.
Vergi uyumu ön plana çıkıyor
Uzmanlar, yeni dönemde işletmelerin faaliyet ayrımlarını daha net şekilde yapmasının önemine dikkat çekiyor. Ruhsat, kasa sistemi, muhasebe kayıtları ve satış süreçlerinin mevzuata uygun şekilde ayrıştırılmasının ileride yaşanabilecek vergi risklerini azaltabileceği belirtiliyor. Özellikle hem restoran hem de perakende satış yapan işletmelerin KDV uygulamalarını yeniden gözden geçirmeleri gerektiği vurgulanırken, yapay zekâ destekli denetimlerin yaygınlaşmasıyla birlikte vergi uyumunun her zamankinden daha önemli hale geldiği ifade ediliyor.
İşletmeler yeni döneme hazırlanıyor
KDV uygulamalarındaki değişiklikler ve dijital denetim mekanizmalarının güçlenmesi, işletmelerin muhasebe ve vergi süreçlerinde yeni bir dönemin kapısını aralıyor. Özellikle karma işletmeler için faaliyetlerin ayrıştırılması artık yalnızca operasyonel bir tercih değil, aynı zamanda ciddi mali risklerden korunmanın da önemli bir unsuru olarak görülüyor. Sektör temsilcileri, uygulamanın sahadaki etkilerinin önümüzdeki dönemde daha net ortaya çıkacağını belirtirken, işletmeler ise geriye dönük vergi yükleri konusunda çözüm bekliyor.
