Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), "Üretimin Teknoloji Yoğunluğu: Türkiye’ye İlişkin Gözlemler" başlıklı raporunda Türkiye’nin yüksek teknoloji alanında kaydettiği ilerlemeyi gözler önüne serdi. Rapora göre Türkiye, 2014–2024 döneminde sanayi üretim artışında Avrupa’da 4. sırada yer alırken, yüksek teknoloji üretim artışında yüzde 245,6 ile Litvanya’nın ardından 2. sıraya yükseldi. Toplam sanayi üretimi son on yılda yüzde 58 artarken, orta-yüksek teknolojide yüzde 91,2, orta-düşük ve düşük teknolojide ise yüzde 51,7 ve yüzde 50,6 oranında artış yaşandı. Ancak en dikkat çekici sıçrama, yüksek teknoloji grubunda gerçekleşti.
Katma Değer ve İstihdamda Yükseliş
Yüksek ve orta-yüksek teknolojili sektörlerin hem ciro hem de üretim değerindeki payı son on yılda kayda değer biçimde arttı. 2013’te toplam ciro içinde yüzde 27 olan yüksek teknoloji payı, 2023’te yüzde 30’a çıktı. Üretim değerinde ise oran %26,4’ten %30,3’e yükseldi. İstihdam açısından bakıldığında da bu sektörlerin toplam istihdam içindeki payı belirgin biçimde arttı. Böylece yüksek teknolojili üretim, yalnızca üretim hacmiyle değil, iş gücüne kattığı değerle de öne çıktı.
İhracatta Potansiyel Kullanılamadı
Pandemi sonrası toparlanmayla birlikte yüksek ve orta-yüksek teknolojili ürünlerin ihracat payı yeniden artış trendine girdi. Orta-yüksek teknolojili ihracatın 2020–2024 dönemindeki yıllık ortalama artışı %9,1 olurken, yüksek teknoloji ihracatı da güçlü seyrini sürdürdü. Ancak buna rağmen Türkiye’nin yüksek teknolojili ürün ihracatı OECD ortalamasının altında kaldı. Dünya Bankası hesaplamalarına göre Türkiye, potansiyeline kıyasla 27 milyar dolarlık yüksek teknoloji ihracatını gerçekleştiremedi. Bu durum, üretimdeki sıçramanın ihracata aynı oranda yansımadığını ortaya koyuyor.
Firma Ölçeğinde Sağlam Görünüm
Raporda yüksek teknoloji firmalarının finansal profiline de dikkat çekildi:
- Likidite: Cari oran tüm gruplarda 1’in üzerinde; en güçlü profil yüksek teknoloji şirketlerinde.
- Borçluluk: 2023 itibarıyla mali borçluluk oranı tüm gruplarda %10’un altına indi. Özkaynak dışı borçlar daha çok ticari borçlardan oluşuyor.
- Karlılık: Yüksek teknoloji grubunda brüt kâr marjı 2023’te %19. Faaliyet kâr marjı pandemi zirvesinden gerilese de diğer teknoloji gruplarının üzerinde.
- Ar-Ge: Yüksek teknoloji grubunun Ar-Ge yoğunluğu 2009’da %2,7 iken 2023’te %7,1’e çıktı. 2015–2023 döneminde yapılan Ar-Ge harcamalarının %87’si yüksek ve orta-yüksek teknoloji gruplarına ait oldu.
Türkiye’nin yüksek teknolojideki son 10 yıllık performansı dikkat çekici bir başarıya işaret ediyor. Üretimde güçlü artış sağlanırken, istihdam ve kârlılık göstergeleri de iyileşti. Ancak ihracatta OECD ortalamasının altında kalınması, bu sıçramanın dış pazarlara tam olarak yansıtılamadığını ortaya koyuyor. Uzmanlara göre, Türkiye’nin teknoloji sıçramasını sürdürülebilir kılabilmesi için ihracata dönük politikaları güçlendirmesi, Ar-Ge yatırımlarını artırması ve katma değerli üretimi daha geniş sektörlere yayması gerekiyor.
