Çıraklık ve staj sürelerinin emekliliğe sayılıp sayılmayacağı tartışmaları sürerken, Yargıtay'dan konuya ilişkin dikkat çeken bir karar geldi. Yüksek Mahkeme, çıraklık döneminde geçen çalışmaların emeklilik hesabına dahil edilmesini isteyen bir kişinin lehine verilen yerel mahkeme kararını eksik inceleme gerekçesiyle bozdu. Karar, özellikle çıraklık ve staj sigortasının emeklilik başlangıcı sayılması yönündeki taleplerin yoğunlaştığı bir dönemde emsal niteliği taşıyor.
Davanın merkezinde, 1987 ile 1989 yılları arasında Makine ve Kimya Endüstrisi'nde çırak olarak çalışan bir kişinin başvurusu yer aldı. Davacı, bu dönemde fiilen üretim faaliyetlerinde görev aldığını ve yaptığı çalışmaların uzun vadeli sigorta kolları kapsamında değerlendirilerek emeklilik hesabına dahil edilmesi gerektiğini ileri sürdü. Bu talep doğrultusunda iş mahkemesinde hizmet tespiti davası açıldı.
Yerel mahkeme davacıyı haklı buldu
İlk derece mahkemesi yaptığı değerlendirmede, davacının çalışma süresinin ağırlıklı olarak üretim faaliyetleri içinde geçtiği ve meslek eğitiminin ikinci planda kaldığı kanaatine vardı. Mahkeme, bu nedenle söz konusu dönemin hizmet süresi olarak kabul edilmesine karar verdi. Karar daha sonra istinaf incelemesine taşındı. Bölge Adliye Mahkemesi de yerel mahkemenin değerlendirmesini yerinde bularak kararı onadı. Böylece davacının çıraklık dönemindeki çalışmalarının emekliliğe esas hizmet süresi olarak kabul edilmesinin önü açılmış oldu.
Dosya Yargıtay'a taşındı
Kararın temyiz edilmesi üzerine dosya Yargıtay 10. Hukuk Dairesi'nin önüne geldi. Yargıtay, yaptığı incelemede yerel mahkemelerin kararını yeterli bulmadı ve dosyada eksik değerlendirme yapıldığı sonucuna ulaştı. Kararda sosyal güvenlik hakkının Anayasa ile güvence altına alınan temel haklardan biri olduğuna vurgu yapıldı. Bu nedenle sigortalılık sürelerinin tespitine ilişkin davalarda çok daha titiz ve kapsamlı inceleme yapılması gerektiği belirtildi.
Çıraklıkta temel unsur eğitim
Yargıtay kararında, çıraklık ilişkisinin temel amacının üretim değil eğitim olduğunun altı çizildi. Bir kişinin çırak olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceğinin yalnızca yaptığı işe bakılarak belirlenemeyeceği, çalışma ilişkisinin tüm yönleriyle incelenmesi gerektiği ifade edildi. Karara göre çıraklık sözleşmesinin esas amacı kişiye bir meslek veya sanat öğretmek. Bu nedenle çırakların iş yerinde yaptıkları uygulamalı çalışmalar da eğitim sürecinin doğal bir parçası olarak kabul ediliyor.
Üretim eğitimin önüne geçerse durum değişebilir
Yargıtay, kararında önemli bir ayrıma da dikkat çekti. Eğer bir iş yerinde eğitim amacı geri planda kalıyor ve kişi ağırlıklı olarak üretim faaliyetlerinde işçi gibi çalıştırılıyorsa, bu durumda ilişkinin çıraklık olarak değerlendirilmesinin mümkün olmayabileceği belirtildi. Başka bir ifadeyle, kişinin gerçekten eğitim amacıyla mı yoksa iş gücü olarak mı kullanıldığının ayrıntılı şekilde araştırılması gerektiği vurgulandı. Mahkemenin bu ayrımı yeterince incelemeden karar verdiği değerlendirilerek hüküm bozuldu.
Emeklilik tartışmalarında yeni bir dönüm noktası
Karar, uzun yıllardır kamuoyunda tartışılan çıraklık ve staj sigortası konusunu yeniden gündeme taşıdı. Mevcut mevzuata göre çıraklık ve staj dönemlerinde yapılan sigorta girişleri yalnızca kısa vadeli sigorta kollarını kapsıyor. Bu nedenle söz konusu süreler emeklilik hesabında başlangıç tarihi veya prim günü olarak değerlendirilmiyor. Ancak bazı durumlarda kişilerin fiilen işçi gibi çalıştırıldığı iddiasıyla açılan davalarda mahkemeler farklı kararlar verebiliyor. Yargıtay'ın son kararı ise bu tür davalarda çalışma ilişkisinin niteliğinin ayrıntılı biçimde araştırılması gerektiğini ortaya koydu. Uzmanlar, kararın çıraklık ve staj sürelerinin emekliliğe sayılması yönündeki genel beklentiyi doğrudan değiştirmediğini, ancak benzer davalarda mahkemelerin daha kapsamlı inceleme yapmasının önünü açacağını belirtiyor.
