Küresel tarım emtia piyasalarında yeni bir dalgalanma yaşanıyor. Orta Doğu’daki jeopolitik gelişmeler, özellikle fıstık üretimi ve ticaretinde kritik rol oynayan bölgeleri etkileyerek fiyatların sert yükselmesine neden oldu.
Savaş arzı daralttı, fiyatlar yükseldi
Dünyanın önemli üretim merkezlerinden İran’da yaşanan savaş, fıstık arzını ciddi şekilde sekteye uğrattı. Küresel tedarik zincirlerinde yaşanan aksaklıklar ve lojistik sorunlar, zaten sınırlı olan arzı daha da daraltırken fiyatlar son sekiz yılın en yüksek seviyesine ulaştı. Verilere göre fıstık fiyatı mart ayında pound başına 4,57 dolar seviyesine çıkarak Mayıs 2018’den bu yana en yüksek düzeyi gördü.
İran küresel arzda kritik rol oynuyor
ABD Tarım Bakanlığı verilerine göre İran, küresel fıstık üretiminin yaklaşık %20’sini, ihracatın ise üçte birini karşılıyor. Bu nedenle ülkede yaşanan herhangi bir aksama, küresel fiyatlar üzerinde doğrudan etkili oluyor. ABD ise üretimin yaklaşık %40’ını ve ihracatın yarısını gerçekleştirerek ikinci büyük oyuncu konumunda bulunuyor.
Savaş öncesinde de arz sorunları vardı
Uzmanlara göre piyasadaki sıkıntılar yalnızca savaşla sınırlı değil. Expana Markets analisti Nick Moss, İran’da fıstık ticaretinin zaten yaptırımlar, düşük hasat ve iletişim kesintileri nedeniyle zor bir dönemden geçtiğini belirtiyor. 2025 yılında beklenenden düşük gerçekleşen hasat ve iç karışıklıklar, ihracat süreçlerini olumsuz etkileyerek arzı daraltmıştı.
Sosyal medya talebi patlattı
Fiyat artışında yalnızca arz sorunları değil, talep tarafındaki hızlı yükseliş de etkili oldu. Özellikle TikTok ve Instagram’da viral hale gelen “Dubai çikolatası” trendi, fıstık tüketimini küresel ölçekte artırdı. Bunun yanı sıra:
- Dondurma markaları
- Bitki bazlı süt üreticileri
- Kahve zincirleri
ürünlerinde fıstık kullanımını artırarak talebi daha da yukarı çekti. 2023 sonundan bu yana fiyatların yaklaşık %30 artması, bu güçlü talep artışının bir sonucu olarak değerlendiriliyor.
Lojistik kriz siparişleri durdurdu
Savaşın etkisi yalnızca üretimle sınırlı kalmadı. Nakliye şirketleri, mart ayı başından itibaren Orta Doğu’ya yönelik yeni siparişleri iptal etmeye başladı. Bu durum, küresel tedarik zincirinde ciddi aksamalara yol açtı. Özellikle yıllık 9 milyar dolarlık kuruyemiş ithalatı bulunan Hindistan gibi büyük pazarlar da bu durumdan doğrudan etkilendi.
Alternatif ürünlere yönelim gündemde
Artan maliyetler, gıda üreticilerini alternatif arayışına yöneltiyor. Uzmanlara göre üreticiler:
- Tariflerde değişikliğe gidebilir
- Daha ucuz kuruyemişlere yönelebilir
Ancak fıstığın bazı ürünlerde temel bileşen olması, tamamen ikame edilmesini zorlaştırıyor. Bu nedenle özellikle yaz sezonunda dondurma ve benzeri ürünlerde fıstık kullanımının azalabileceği veya daha hafif aromalarla sınırlı kalabileceği değerlendiriliyor.
Arz krizi fiyatları belirliyor
Küresel fıstık piyasasında yaşanan gelişmeler, jeopolitik risklerin tarım emtiaları üzerindeki etkisini bir kez daha ortaya koydu. Arzın daralması ve talebin güçlü kalması, fiyatların kısa vadede yüksek seviyelerde kalabileceğine işaret ediyor.
